Organizm
10⁰ m · dział V–XII
Układy narządów działające jako jedna całość
człowiek, roślina, bakteria, wirus
Różnorodność i pokrewieństwo7
Narząd i homeostaza2
Wymagania podstawy, zakres rozszerzony
- V.1wnioskuje na podstawie analizy kladogramów o pokrewieństwie ewolucyjnym organizmów
- V.2rozróżnia na drzewie filogenetycznym grupy monofiletyczne, parafiletyczne i polifiletyczne; wykazuje, że klasyfikacja organizmów oparta jest na ich filogenezie
- V.3porządkuje hierarchicznie podstawowe rangi taksonomiczne
- VI.1przedstawia budowę komórki prokariotycznej, z uwzględnieniem różnic w budowie ściany komórkowej bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych
- VI.2wyjaśnia różnice między archeowcami i bakteriami; przedstawia znaczenie archeowców; przedstawia różnorodność form morfologicznych bakterii
- VI.3przedstawia czynności życiowe bakterii: odżywianie (chemoautotrofizm, fotoautotrofizm, heterotrofizm); oddychanie beztlenowe (denitryfikacja, fermentacja) i tlenowe; rozmnażanie
- VI.4wykazuje znaczenie procesów płciowych w zmienności genetycznej bakterii
- VI.5przedstawia znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka, w tym wywołujących choroby człowieka (gruźlica, tężec, borelioza, salmonelloza, kiła, rzeżączka)
- VII.1przedstawia różnorodność morfologiczną grzybów
- VII.2przedstawia czynności życiowe grzybów: odżywianie, oddychanie i rozmnażanie; planuje i przeprowadza doświadczenie wykazujące, że drożdże przeprowadzają fermentację alkoholową
- VII.3przedstawia porosty jako organizmy symbiotyczne
- VII.4przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez grzyby (grzybice skóry, narządów płciowych, płuc)
- VII.5przedstawia znaczenie grzybów, w tym porostów, w przyrodzie i dla człowieka
- VIII.1przedstawia formy morfologiczne protistów
- VIII.2przedstawia czynności życiowe protistów: odżywianie, poruszanie się, rozmnażanie, wydalanie i osmoregulację; zakłada hodowlę protistów słodkowodnych i obserwuje wybrane czynności życiowe tych protistów
- VIII.3wykazuje związek budowy protistów ze środowiskiem i trybem ich życia (obecność aparatu ruchu, budowa błony komórkowej, obecność chloroplastów i wodniczek tętniących)
- VIII.4analizuje na podstawie schematów przebieg cykli rozwojowych protistów i rozróżnia poszczególne fazy jądrowe
- VIII.5przedstawia drogi zarażenia się i zasady profilaktyki chorób wywołanych przez protisty (malaria, toksoplazmoza, lamblioza, rzęsistkowica)
- VIII.6przedstawia znaczenie protistów (w tym protistów fotosyntetyzujących i symbiotycznych) w przyrodzie i dla człowieka
- X.1rozróżnia zwierzęta dwuwarstwowe i trójwarstwowe; owodniowce i bezowodniowce; łożyskowe i bezłożyskowe; skrzelodyszne i płucodyszne; zmiennocieplne i stałocieplne; na podstawie drzewa filogenetycznego wykazuje pokrewieństwo między grupami zwierząt
- X.2wykazuje związek trybu życia zwierząt z symetrią ich ciała (promienista i dwuboczna)
- X.3wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie parzydełkowców, płazińców, nicieni, pierścienic, mięczaków, stawonogów (skorupiaków, pajęczaków i owadów) i szkarłupni
- X.4wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie ryb, płazów, gadów, ssaków i ptaków; na podstawie tych cech identyfikuje organizm jako przedstawiciela jednej z tych grup
- XI.1.1rozpoznaje tkanki organizmu człowieka na preparacie mikroskopowym, na schemacie, mikrofotografii, na podstawie opisu i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją
- XI.1.2przedstawia znaczenie połączeń międzykomórkowych w tkankach zwierzęcych
- XI.1.3wykazuje związek budowy narządów z pełnioną przez nie funkcją
- XI.1.4przedstawia powiązania funkcjonalne między narządami w obrębie układu
- XI.1.5przedstawia powiązania funkcjonalne między układami narządów w obrębie organizmu
- XI.1.6przedstawia mechanizmy warunkujące homeostazę (termoregulacja, osmoregulacja, stałość składu płynów ustrojowych, ciśnienie krwi)
- XI.1.7wykazuje związek między wielkością, aktywnością życiową, temperaturą ciała a zapotrzebowaniem energetycznym organizmu
- XI.2.1.aprzedstawia adaptacje w budowie i funkcjonowaniu układów pokarmowych zwierząt do rodzaju pokarmu oraz sposobu jego pobierania
- XI.2.1.brozróżnia trawienie wewnątrzkomórkowe i zewnątrzkomórkowe u zwierząt
- XI.2.1.cprzedstawia rolę nieorganicznych i organicznych składników pokarmowych w odżywianiu człowieka, w szczególności białek pełnowartościowych i niepełnowartościowych, NNKT, błonnika, witamin
- XI.2.1.dprzedstawia związek budowy odcinków przewodu pokarmowego człowieka z pełnioną przez nie funkcją
- XI.2.1.eprzedstawia rolę wydzielin gruczołów i komórek gruczołowych w obróbce pokarmu
- XI.2.1.fprzedstawia proces trawienia poszczególnych składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka; planuje i przeprowadza doświadczenie sprawdzające warunki trawienia skrobi
- XI.2.1.gprzedstawia wpływ mikrobiomu na funkcjonowanie organizmu człowieka
- XI.2.1.hprzedstawia proces wchłaniania poszczególnych produktów trawienia składników pokarmowych w przewodzie pokarmowym człowieka
- XI.2.1.iprzedstawia rolę wątroby w przemianach substancji wchłoniętych w przewodzie pokarmowym
- XI.2.1.jprzedstawia rolę ośrodka głodu i sytości w przyjmowaniu pokarmu przez człowieka
- XI.2.1.kprzedstawia zasady racjonalnego żywienia człowieka
- XI.2.1.lprzedstawia zaburzenia odżywiania (anoreksja, bulimia) i przewiduje ich skutki zdrowotne
- XI.2.1.mpodaje przyczyny otyłości u człowieka oraz sposoby jej profilaktyki
- XI.2.1.nprzedstawia znaczenie badań diagnostycznych (gastroskopia, kolonoskopia, USG) w profilaktyce chorób układu pokarmowego, w tym raka żołądka, raka jelita grubego
- XI.2.2.arozróżnia odporność wrodzoną (nieswoistą) i nabytą (swoistą) oraz komórkową i humoralną
- XI.2.2.bopisuje sposoby nabywania odporności swoistej (czynny i bierny)
- XI.2.2.cprzedstawia narządy i komórki układu odpornościowego człowieka
- XI.2.2.dprzedstawia rolę mediatorów układu odpornościowego w reakcji odpornościowej (białka ostrej fazy, cytokiny)
- XI.2.2.ewyjaśnia, na czym polega zgodność tkankowa, i przedstawia jej znaczenie w transplantologii
- XI.2.2.fwyjaśnia istotę konfliktu serologicznego i przedstawia znaczenie podawania przeciwciał anty-Rh
- XI.2.2.ganalizuje zaburzenia funkcjonowania układu odpornościowego (nadmierna i osłabiona odpowiedź immunologiczna) oraz podaje sytuacje wymagające immunosupresji (przeszczepy, alergie, choroby autoimmunologiczne)
- XI.2.3.aprzedstawia warunki umożliwiające i ułatwiające dyfuzję gazów przez powierzchnie wymiany gazowej
- XI.2.3.bwykazuje związek lokalizacji (wewnętrzna i zewnętrzna) i budowy powierzchni wymiany gazowej ze środowiskiem życia
- XI.2.3.cpodaje przykłady narządów wymiany gazowej, wskazując grupy zwierząt, u których występują
- XI.2.3.dporównuje budowę płuc gromad kręgowców
- XI.2.3.ewyjaśnia mechanizm wymiany gazowej w skrzelach, uwzględniając mechanizm przeciwprądowy
- XI.2.3.fwyjaśnia mechanizm wentylacji płuc u płazów, gadów, ptaków i ssaków
- XI.2.3.gwykazuje związek między budową a funkcją elementów układu oddechowego człowieka
- XI.2.3.hopisuje wymianę gazową w tkankach i płucach, uwzględniając powinowactwo hemoglobiny do tlenu w różnych warunkach pH i temperatury krwi oraz w zależności od ciśnienia parcjalnego tlenu w środowisku zewnętrznym
- XI.2.3.ianalizuje wpływ czynników zewnętrznych na funkcjonowanie układu oddechowego (tlenek węgla, pyłowe zanieczyszczenie powietrza, dym tytoniowy, smog)
- XI.2.3.jprzedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu oddechowego (RTG klatki piersiowej, spirometria, bronchoskopia)
- XI.2.3.kprzedstawia rolę krwi w transporcie gazów oddechowych
- XI.2.3.lokreśla znaczenie krzepnięcia krwi dla zachowania homeostazy organizmu
- XI.2.3.mprzedstawia rodzaje układów krążenia u zwierząt (otwarte, zamknięte) oraz wykazuje związek między budową układu krążenia a jego funkcją u poznanych grup zwierząt
- XI.2.3.nwykazuje związek między budową a funkcją naczyń krwionośnych
- XI.2.3.oporównuje, określając tendencje ewolucyjne, budowę serc gromad kręgowców
- XI.2.3.pprzedstawia budowę serca człowieka oraz krążenie krwi w obiegu płucnym i ustrojowym
- XI.2.3.qprzedstawia automatyzm pracy serca
- XI.2.3.rwykazuje związek między stylem życia i chorobami układu krążenia (miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, choroba wieńcowa serca, nadciśnienie tętnicze, udar, żylaki); przedstawia znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu krążenia (EKG, pomiar ciśnienia tętniczego, badania krwi)
- XI.2.3.sprzedstawia funkcje elementów układu limfatycznego i przedstawia rolę limfy
- XI.2.4.awykazuje konieczność regulacji osmotycznej u zwierząt żyjących w różnych środowiskach
- XI.2.4.bprzedstawia istotę procesu wydalania oraz wymienia substancje, które są wydalane z organizmu
- XI.2.4.cwykazuje związek między środowiskiem życia zwierząt i rodzajem wydalanego azotowego produktu przemiany materii
- XI.2.4.dprzedstawia układy wydalnicze zwierząt
- XI.2.4.eprzedstawia związek między budową a funkcją narządów układu moczowego człowieka
- XI.2.4.fprzedstawia proces tworzenia moczu u człowieka oraz wyjaśnia znaczenie regulacji hormonalnej w tym procesie
- XI.2.4.ganalizuje znaczenie badań diagnostycznych w profilaktyce chorób układu moczowego (badanie ogólne moczu)
- XI.2.4.hprzedstawia dializę jako metodę postępowania medycznego przy niewydolności nerek
- XI.2.5.awyjaśnia, w jaki sposób hormony steroidowe i niesteroidowe (pochodne aminokwasów i peptydowe) regulują czynności komórek docelowych
- XI.2.5.bpodaje lokalizacje gruczołów dokrewnych człowieka i wymienia nazwy hormonów przez nie produkowanych
- XI.2.5.cwyjaśnia, w jaki sposób koordynowana jest aktywność układów hormonalnego i nerwowego (nadrzędna rola podwzgórza i przysadki)
- XI.2.5.dwyjaśnia mechanizm sprzężenia zwrotnego ujemnego na osi podwzgórze – przysadka – gruczoł (hormony tarczycy, kory nadnerczy i gonad)
- XI.2.5.eprzedstawia antagonistyczne działanie hormonów na przykładzie regulacji poziomu glukozy i wapnia we krwi
- XI.2.5.fwyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres u człowieka
- XI.2.5.gprzedstawia rolę hormonów w regulacji wzrostu i tempa metabolizmu
- XI.2.5.hprzedstawia rolę hormonów tkankowych na przykładzie gastryny, erytropoetyny i histaminy
- XI.2.5.iokreśla skutki niedoczynności i nadczynności tarczycy
- XI.2.6.awyjaśnia istotę powstawania i przewodzenia impulsu nerwowego; wykazuje związek między budową neuronu a przewodzeniem impulsu nerwowego
- XI.2.6.bprzedstawia działanie synapsy chemicznej, uwzględniając rolę przekaźników chemicznych; podaje przykłady tych neuroprzekaźników
- XI.2.6.cprzedstawia drogę impulsu nerwowego w łuku odruchowym
- XI.2.6.dporównuje rodzaje odruchów i przedstawia rolę odruchów warunkowych w procesie uczenia się
- XI.2.6.eprzedstawia budowę i funkcje mózgu, rdzenia kręgowego i nerwów człowieka
- XI.2.6.fprzedstawia rolę autonomicznego układu nerwowego w utrzymaniu homeostazy oraz podaje lokalizacje ośrodków tego układu
- XI.2.6.gwyróżnia rodzaje receptorów u zwierząt ze względu na rodzaj odbieranego bodźca
- XI.2.6.hwykazuje związek między lokalizacją receptorów w organizmie człowieka a pełnioną funkcją
- XI.2.6.iprzedstawia budowę oraz działanie oka i ucha człowieka; omawia podstawowe zasady higieny wzroku i słuchu
- XI.2.6.jprzedstawia budowę i rolę zmysłu smaku i węchu
- XI.2.6.kwykazuje biologiczne znaczenie snu
- XI.2.6.lwyjaśnia wpływ substancji psychoaktywnych, w tym dopalaczy, na funkcjonowanie organizmu
- XI.2.6.mprzedstawia wybrane choroby układu nerwowego (depresja, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona) oraz znaczenie ich wczesnej diagnostyki dla ograniczenia społecznych skutków tych chorób
- XI.2.7.aprzedstawia związek między środowiskiem życia a sposobem poruszania się
- XI.2.7.brozróżnia rodzaje ruchu zwierząt (rzęskowy, mięśniowy)
- XI.2.7.canalizuje współdziałanie mięśni z różnymi typami szkieletu (hydrauliczny, zewnętrzny, wewnętrzny)
- XI.2.7.danalizuje budowę szkieletu wewnętrznego (na schemacie, modelu, fotografii) jako wyraz adaptacji do środowiska i trybu życia
- XI.2.7.eopisuje współdziałanie mięśni, ścięgien, stawów i kości w ruchu człowieka
- XI.2.7.fprzedstawia budowę mięśnia szkieletowego (filamenty aktynowe i miozynowe, miofibrylla, włókno mięśniowe, brzusiec mięśnia)
- XI.2.7.gwyjaśnia, na podstawie schematu, molekularny mechanizm skurczu mięśnia
- XI.2.7.hprzedstawia sposoby pozyskiwania ATP niezbędnego do skurczu mięśnia
- XI.2.7.iprzedstawia antagonizm i współdziałanie mięśni w wykonywaniu ruchów
- XI.2.7.jrozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) rodzaje połączeń kości i określa ich funkcje
- XI.2.7.krozpoznaje (na modelu, schemacie, rysunku) kości szkieletu osiowego, obręczy i kończyn człowieka
- XI.2.7.lwyjaśnia wpływ odżywiania się (w tym suplementacji) i aktywności fizycznej na rozwój oraz stan kości i mięśni człowieka
- XI.2.7.mprzedstawia wpływ substancji stosowanych w dopingu na organizm człowieka
- XI.2.8.aprzedstawia różne rodzaje pokrycia ciała zwierząt i podaje ich funkcje
- XI.2.8.bwykazuje związek między budową a funkcją skóry kręgowców
- XI.2.8.cprzedstawia przykłady sposobów regulacji temperatury ciała u zwierząt endotermicznych oraz ektotermicznych
- XI.2.8.dprzedstawia rolę skóry w syntezie prowitaminy D; wykazuje związek nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV z procesem starzenia się skóry oraz zwiększonym ryzykiem wystąpienia chorób i zmian skórnych
- XI.2.9.aporównuje bezpłciowe i płciowe rozmnażanie zwierząt w aspekcie zmienności genetycznej
- XI.2.9.bprzedstawia na przykładzie wybranych grup zwierząt sposoby rozmnażania bezpłciowego
- XI.2.9.cprzedstawia istotę rozmnażania płciowego
- XI.2.9.drozróżnia zapłodnienie zewnętrzne i wewnętrzne oraz podaje przykłady grup zwierząt, u których występuje
- XI.2.9.ewykazuje związek budowy jaja ze środowiskiem życia
- XI.2.9.fanalizuje na podstawie schematu cykle rozwojowe zwierząt pasożytniczych; rozróżnia żywicieli pośrednich i ostatecznych
- XI.2.9.grozróżnia rozwój prosty i złożony oraz podaje przykłady zwierząt, u których występuje
- XI.2.9.hporównuje przeobrażenie zupełne i niezupełne u owadów, uwzględniając rolę poczwarki w cyklu rozwojowym
- XI.2.9.iprzedstawia rolę błon płodowych w rozwoju zarodkowym owodniowców
- XI.2.9.jprzedstawia budowę i funkcje narządów układu rozrodczego męskiego i żeńskiego człowieka
- XI.2.9.kanalizuje na podstawie schematu proces gametogenezy u człowieka i wskazuje podobieństwa oraz różnice w przebiegu powstawania gamet męskich i żeńskich
- XI.2.9.lanalizuje na podstawie schematu przebieg cyklu menstruacyjnego, z uwzględnieniem działania hormonów przysadkowych i jajnikowych w jego regulacji
- XI.2.9.mprzedstawia rolę syntetycznych hormonów (progesteronu i estrogenów) w regulacji cyklu menstruacyjnego
- XI.2.9.nprzedstawia przebieg ciąży, z uwzględnieniem funkcji łożyska; analizuje wpływ czynników wewnętrznych i zewnętrznych na przebieg ciąży; wyjaśnia istotę i znaczenie badań prenatalnych
- XI.2.9.oprzedstawia etapy ontogenezy człowieka, uwzględniając skutki wydłużającego się okresu starości
- XII.1przedstawia budowę wirusów jako bezkomórkowych form infekcyjnych
- XII.2przedstawia różnorodność morfologiczną i genetyczną wirusów
- XII.3wykazuje związek budowy wirusów ze sposobem infekowania komórek
- XII.4porównuje cykle infekcyjne wirusów (lityczny i lizogeniczny)
- XII.5wyjaśnia mechanizm odwrotnej transkrypcji i jego znaczenie w namnażaniu retrowirusów
- XII.6przedstawia drogi rozprzestrzeniania się i zasady profilaktyki chorób człowieka wywoływanych przez wirusy (wścieklizna, AIDS, schorzenia wywołane zakażeniem HPV, grypa, odra, ospa, różyczka, świnka, WZW typu A, B i C)
- XII.7przedstawia znaczenie wirusów w przyrodzie i dla człowieka